Yeni Zelanda’da Matariki
Matariki, Matariki yıldız kümesinin kış ortasında görünmesiyle bağlantılı Māori Yeni Yılı kutlamasıdır; bu küme Ülker olarak da bilinir. Yeni Zelanda’da Te Rā Aro ki a Matariki adlı resmî tatil, yasayla belirlenen bir tarihte kutlanır; bu gün anma, kutlama ve gelecek için umutları bir araya getirir.[1][2]
Te ao Māori’ye dayanan bir tatil
Matariki, başka yerlerde Ülker olarak bilinen yıldız kümesinin Māori dilindeki adıdır. Kış ortasında şafak sökmeden önce görünmesi, birçok Māori için yeni yılın işaretidir. Bu tatil Aotearoa Yeni Zelanda’ya özgüdür; çünkü Matariki’yi ve te ao Māori’yi ülkenin resmî tatil takviminin bir parçası olarak resmen tanır.[1][2]
Te Kāhui o Matariki Public Holiday Act 2022, Te Rā Aro ki a Matariki, yani Matariki’yi Anma Günü adlı yıllık resmî tatili oluşturdu. Yasa, kutlama tarihlerini ekinde belirler; bu tarihler haziran veya temmuz aylarında cuma günlerine denk gelir. Tarih, işyerinin tercihine göre değil, yasal takvime göre belirlenir.[3]
Anmak, kutlamak ve geleceğe bakmak
Matariki anma, sevinç ve huzurla ilişkilendirilir. Geleneksel olarak insanlar, yıldız kümesinin önceki görünüşünden bu yana hayatını kaybedenleri anardı. Te Ara’da anlatılan törenlerden biri olan whāngai i te hautapu, ölüleri anmayı ve yıldızlara özel olarak hazırlanan yiyecekleri sunmayı içerir.[2]
Bu mevsim, hasat ve kış için toplanan yiyeceklerle de bağlantılıdır. Tarihî anlatımlarda anma döneminin ardından ziyafetler verildiği, şarkı söylenip dans edildiği aktarılır. Māori toplulukları ve iwi’lerin kendilerine özgü bilgi ve uygulamaları vardır; bu nedenle bu gelenekler herkes için geçerli tek bir program gibi ele alınmamalıdır.[2]
Bölgesel bilgi ve günümüzdeki kutlamalar
Matariki’nin anlamı ve zamanlamasının yerel boyutları vardır. Iwi’ler yeni yılın gelişini belirlemek için geleneksel olarak yıldızlara, Güneş’e ve Ay’a dair farklı gözlemlerden yararlanmıştır. Kuzey Adası’nın batı kıyısının bazı kesimleri dâhil kimi bölgelerde yeni yılın işareti olarak Puanga kabul edilir; Güney Adası’ndaki Ngāi Tahu bu yıldıza Puaka der.[1][2]
Kültür ve Miras Bakanlığı, Matariki’yi Anma Günü’nde ulusal televizyondan yayımlanan hautapu ā motu törenine her yıl ev sahipliği yapacak bir iwi’yi destekler. Bakanlık ayrıca topluluklara kaynak sağlar ve tatilin dayandığı mevzuatı yürütür. Bakanlığa göre Matariki, Aotearoa Yeni Zelanda’daki herkesin geçmişi anması, bugünü kutlaması ve geleceğe bakması için bir zamandır.[1]
Resmî tatilin çalışanlar açısından anlamı
Matariki, Yeni Zelanda yasalarına göre resmî tatildir. Çalışanın normalde çalışacağı bir güne denk geldiğinde çalışan ücretli izin hakkına sahiptir. Çalışan o gün çalışırsa çalıştığı saatler için en az normal ücretinin 1,5 katını ve Matariki kendisi için normal bir çalışma günü olacaksa ücretli başka bir izin gününü almalıdır.[3][4]
İşveren, çalışandan resmî tatilde ancak o gün çalışanın normal çalışma günü olacaksa ve iş sözleşmesi çalışmasını gerektiriyorsa çalışmasını isteyebilir. Matariki günündeki çalışma saatlerini öğrenmek için doğrudan işveren veya hizmet sağlayıcıyla görüşün.[4]
Yeni Zelanda’da Matariki: sık sorulan sorular
Matariki Yeni Zelanda’da resmî tatil mi?
Evet. Te Kāhui o Matariki Public Holiday Act 2022, Te Rā Aro ki a Matariki, yani Matariki’yi Anma Günü adlı yıllık bir resmî tatil oluşturur.[3]
Matariki ne zaman kutlanır?
Yasa, yıllık tarihi ekinde belirler. Kutlama haziran veya temmuz aylarında bir cuma gününe denk gelir; tarih yıldan yıla değişir.[3]
Çalışanlar izinli mi?
Matariki, normalde çalışacakları bir güne denk gelirse çalışanlar ücretli izin hakkına sahiptir. Tatilde çalışırlarsa asgari hakları arasında normal ücretlerinin 1,5 katını alma ve, gün normalde çalışacakları bir günse, ücretli başka bir izin günü bulunur.[4]
Mağazalar, ofisler ve ulaşım hizmetleri açık mı?
Açılış saatleri ve hizmet tarifeleri değişebilir; Matariki günündeki saatler için ilgili sağlayıcıya danışın.[4]
Kaynaklar ve referanslar
Yeni Zelanda içindeki Matariki için kullanılan kaynaklar:
- Matariki- Manatū Taonga — Ministry for Culture and Heritage
- Matariki – Te Tau Hou Māori- Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand
- Te Kāhui o Matariki Public Holiday Act 2022- New Zealand Legislation
- Public holidays rights for employees- Employment New Zealand